Ρίζες χωρίς Λαβύρινθο: Η Ελληνική Παράδοση στη Μηχανή του Χρόνου

Έχεις ακούσει ποτέ τη φράση «εμείς έχουμε τέτοια ιστορία, γιατί να ανταγωνιζόμαστε το εξωτερικό»; Εγώ τη ζω I έχω ακούσει δύο εκδοχές της: τη μια που το λέει με περηφάνια και την άλλη που το λέει σαν δικαιολογία. Και οι δύο μου φαίνονται λάθος, για τον ίδιο ακριβώς λόγο.

Η παράδοση δεν είναι μουσείο — είναι εργαλείο

Η Ελλάδα κουβαλάει κάτι που οι περισσότερες χώρες ζηλεύουν: συνεχή, σχεδόν αδιάκοπη οπτική γλώσσα από το 800 π.Χ. μέχρι σήμερα. Το βυζαντινό εικονογραφικό βλέμμα — τα μεγάλα μάτια, ο χρυσός που δεν είναι διακόσμηση αλλά φως, ο χώρος που δεν έχει προοπτική αλλά παρουσία — είναι μια αισθητική που ο κόσμος πληρώνει ακριβά να μαντέψει.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν η παράδοση γίνεται φυλακή. Όταν το αγγείο πρέπει να μοιάζει με αρχαίο για να «είναι ελληνικό». Όταν ο χορός πρέπει να φοράει τη φορεσιά για να πάρει επιχορήγηση. Αυτή η λογική μετατρέπει τη ζωντανή γλώσσα σε εκθέμα.

Οι δημιουργοί που κάνουν το γκάλοπ

Δες τι γίνεται σήμερα και θα καταλάβεις ότι το δίλημμα είναι ψεύτικο:

• Η αγγειοπλαστική ξαναγενιέται. Μια γενιά κεραμιστριών — πολλές από την Κρήτη, τη Σίφνο, τη Ρόδο — παίρνει τη λαϊκή τεχνική του τροχού και τη φορτώνει με σύγχρονα σχήματα, χρώματα, ακόμα και πολιτική. Το αγγείο μιλάει τα ίδια χέρια, αλλά λέει καινούργια πράγματα.
• Το βυζάντιο μπαίνει στην οθόνη. Digital artists και motion designers δανείζονται την ισοκεφαλία και το φως των εικόνων για να φτιάξουν οπτικά που δεν μοιάζουν ούτε ρετρό ούτε μοντέρνα — μοιάζουν δικά μας. Το χρυσό φόντο σε ένα NFT ή σε ένα video clip λειτουργεί ακριβώς όπως λειτουργούσε στο μοναστήρι: κόβει την ανάσα.
• Η λαϊκή μουσική μπαίνει στα synths. Η παράδοση του δημοτικού τραγουδιού και του κλεφτόπουλου βιολιού ανασυντίθεται σε παραγωγές που παίζονται σε κλαμπ του Βερολίνου χωρίς να χάνουν το accent τους.

Το κοινό χαρακτηριστικό; Κανείς τους δεν «τιμάει» την παράδοση αντιγράφοντάς την. Την χρησιμοποιεί. Την παίρνει σαν εργαλείο, όπως παίρνεις ένα καλέμι.

Η διαφορά ανάμεσα στη ρίζα και τη ρίζα-λαβύρινθο

Ορίστε ο κανόνας μου: η ρίζα είναι κάτι που σε τρέφει. Η λαβύρινθος είναι κάτι που σε εμποδίζει να δεις τον ουρανό. Η ίδια παράδοση μπορεί να είναι και τα δύο, ανάλογα με το πώς τη χρησιμοποιείς.

Αν δουλεύεις την παράδοση με ερώτηση — «τι λέει αυτό σήμερα;» — τρέφεσαι. Αν δουλεύεις με φόβο — «μην το αλλοιώσεις, μην το προδώσεις» — μπλέκεσαι. Η παράδοση που φοβάται την αλλαγή δεν είναι παράδοση· είναι ταριχευμένο σώμα.

Το δικό μας πλεονέκτημα

Ο κόσμος σήμερα ψάχνει αυθεντικότητα πάνω από όλα. Και η αυθεντικότητα δεν είναι το αρχαίο αγγείο — είναι ο τρόπος που εσύ βλέπεις το σήμερα μέσα από ό,τι κουβαλάς. Ένας Έλληνας δημιουργός που φτιάχνει κάτι συγχρόνο με βυζαντινό φως και νησιώτικο χρώμα δεν μιμείται κανέναν. Αντίθετα: έχει κάτι που κανείς άλλος δεν μπορεί να κλέψει.

Οπότε η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου είναι: ναι, μπορούμε να σεβόμαστε τις ρίζες χωρίς να μείνουμε παγιδευμένοι. Αρκεί να θυμόμαστε ότι οι ρίζες δεν είναι εκεί για να κοιτάμε πίσω — είναι εκεί για να στεκόμαστε πάνω τους και να κοιτάμε μπροστά.